Son yıllarda uygulamaya konulan bir dizi kamu yönetimi reformu Türk idari sisteminde önemli değişiklikler vücuda getirdi. Son iki yüzyılımızın ana gündem maddelerinden olan merkez – çevre/yerel arasında görev ve yetki paylaşımında bu dönemde kayda değer mesafeler kat edildi. Bu girişimlerde yerel yönetimler, belki de gözü kapalı biçimde, yani sorgusuz sualsiz bir şekilde ‘kayırılırken’, merkezi yönetim görev ve yetkilerinde bir ‘tırpanlanma’ durumu ortaya çıktı.

Aslında ülke olarak merkezi ve temsil ettiği özellikleri iyi bir şekilde anlamış da değiliz. Ama anlamamız gerekiyor, çünkü ‘onsuz’ olmuyor. Birtakım hizmetler zorunlu olarak merkez tarafından ya da merkez adına faaliyet sürdüren görevliler eliyle yürütülmek durumunda. Yerel yönetimleri ve varlık sebeplerini inkâr etmeden, ama merkezi yönetim fonksiyonları içinde değerlendirilen hizmetleri ve mantığını mutlaka anlamak durumundayız.

Merkezi yönetimin merkez ve taşra teşkilatları bulunuyor. Merkez teşkilatları bakanlık ve merkezdeki diğer kuruluşlardan oluşuyor. Taşra teşkilatı aslında gündelik hayatımızda büyük yer tutuyor. İl, ilçe ve bucak kademeleri olarak bildiğimiz bu birimlerin başında ‘mülki idare amiri’ olarak isimlendirilen görevliler bulunuyor. Bunlar da Vali, Kaymakam ve Bucak Müdürlerinden oluşuyor. Bucaklar 1980 ihtilalinden sonra, kanunda yeri olmasına rağmen, boşalan makamlara yeni atamalar yapılmayınca fiili olarak geçerliğini yitirdi. Nihayete, 6360 sayılı yeni Büyükşehir Kanunu ile 30 ilde Bucak idareleri kaldırıldı. 

Mülki idare sınıfında vali, vali yardımcıları ve kaymakamlar bulunuyor. Bu sınıf son dönemlerde biraz ‘rahatsız’, biraz ‘kaygılı’ ve daha çok da ‘huzursuz’. Haksız da sayılmazlar. Zira yerel yönetimlerin güçlendirilmesi esnasında, bu birimlerin ve görevlilerinin ihmal edildiğini düşünüyorlar. Mülki idare haksız bir şekilde ‘itibarsızlaştırılıyor’. 6360 sayılı kanun özellikle kaymakamlıkları işlevsiz bıraktı. Valilikler de çok farklı değil. Zira, Valinin başı olduğu İl Özel İdarelerinin kapısına kilit vuruldu. Köylere hizmet götürme birlikleri kapatıldı. Mülki idarenin görev alanına tecavüz edildi. 

Oysa mülki idare amirleri son derece nitelikli kamu görevlileri. Kaymakamların gerek seçilme ve atanma süreçleri gerekse eğitimleri dikkatli bir şekilde planlanıyor. Kendilerine yurtiçi ve dışında eğitim verilmekle kalınmıyor, aynı zamanda iş başında tatbiki olarak yetişmeleri sağlanıyor. Henüz çok genç yaşlarda kendilerine sorumluluklar verilmek suretiyle bu kişilerin görev başında adeta ‘pişmeleri’ sağlanıyor. Bu durum çok az meslekte mevcut.

Geçtiğimiz aylarda uluslararası bir kuruluş öncülüğünde yürütülen bir proje vesilesiyle incelediğim yedi ülke idari sistemi sayesinde mülki idareye biraz daha fazla vakıf olma fırsatı elde ettim. Mülki idarenin kaygılarını da anladığımı düşünüyorum. Yerel yönetimlerin kayıtsız şartsız desteklenmesi ve seçimle gelen belediye başkanlarının mutlaka en doğru kararları verdikleri yönündeki önyargının ülkemiz özelinde daha fazla tartışılması gerektiğine inanıyorum.

Karar vericiler bu eleştirilere kulak vermek zorundalar.

Bunun için haklı nedenlerim var…

Birincisi, yerel yöneticiler ‘zor zamanlarda’ çok fazla ‘ortada’ görünmüyorlar. Yani tabii afet, terör, insan hakları ihmalleri, güvenlik, asayiş, genel kamu düzeni ve toplumsal değerlerimizi koruyucu hizmetler gibi alanlarda ‘yoklar’. Onlar işin daha çok kamuoyuna dönük, ‘hizmet’ ve ‘reklam’ konularına ‘bakıyorlar’. Bu anlamda kriz yönetimi, sadece merkezi idare görevlilerine özellikle de mülki idareye yüklenmiş bir sorumluluk olarak algılanıyor. Mülki idare vatandaşla genellikle daha ‘zor’ ve ‘kötü’ şartlarda muhatap oluyor. Doğal afet, asayiş ve güvenlik gibi başlıklar vatandaşın en hassas olduğu alanlar. Belediyelerse kentsel altyapı, kültür, sanat türünden hizmetler, yani yaptıklarında vatandaşı mutlu eden, yapmadıklarında ise kesinlikle afet, terör kadar tepki çekmeyecek alanları üstlenmiş durumdalar.

İkincisi, yerel yöneticilerin taşımaları gereken özel nitelikler konusunda herhangi bir yasal düzenleme yok. Bir başka ifadeyle, belediye başkanı olmak için özel bir eğitim kriteri mevcut değil; yöneticilik tecrübesi ve birtakım temel yeteneklere de ihtiyaç duyulmuyor. Partiler ‘uygun’ görüp aday olarak gösteriyorlar, o kadar. Kaymakamlarda ise özel şartlar aranıyor. Demokrasiye lafımız yok; halk iradesi tamam. Ama en küçük bir kriter bile aranmadan göreve getirilen belediye başkanlarının toplum adına neredeyse sınırsız yetki kullanmaları konusunda daha dikkatli olmak gerekiyor.

Üçüncüsü, mülki idare amirliği daimi bir statü. Bu da bir güvence unsuru. Sınırlı bir süreyle o gücü kullanmadıkları için aslında görev ve sorumlulukları hususunda son derece duyarlılar. Mesleği ve görevlerini koruma saikıyla hareket ediyor, mesleğe halel getirmeyecek adımlar atmak için çaba sarf ediyorlar. Öte yandan, tüm yerel yöneticilerde aynı kaygıların bulunduğunu söylemek zor. En azından belli bir kısmı göreve, ‘yağma’ mantığıyla geliyor.

Dördüncüsü, seçilmiş aktörler de dâhil olmak üzere herkesin hesap vermesi, sorumluluk alması gerektiğini biliyoruz. Başkanlardan mevcut şartlarda hesap sormak neredeyse imkânsız. Oysa mülki idare öyle değil, ‘memur’ olarak hata yaptıklarında mutlaka yakalarına yapışılır. Ayrıca, seçilmiş belediye başkanları ve belediyeleri hukuka uygunluk açısından denetleyecek, değerlendirecek bir makam olması nedeniyle mülki idare zorunludur.

Beşincisi, özellikle üniter devletlerde kamu politikalarının ülkenin her tarafında aynı yaklaşımla sunulması için mülki idare gene bir ihtiyaçtır. Farklı siyasi partilere mensup belediyelere bakıyorsunuz, standart hizmet sunmuyorlar. Kimileri daha başarılı, kimileriyse başarısız. Terörist cenazesi taşıyan belediyeler olduğu gibi, başarılı hizmet sunanlar da var. Ama mülki idare de aynı kaygılara yer yok, ülkenin her tarafında hizmetlerin aynı şekilde sunulması için çaba harcıyorlar.

Altıncısı, devletler ülkenin her tarafında güvenebilecekleri aktörlere ihtiyaç duyarlar. Mülki idare amirlerinin bu anlamda önemli rolleri bulunduğuna inanıyorum. Valiler devleti ve hükümeti temsil ediyorlar, kaymakamlarsa sadece hükümeti. Yani, hükümet ve devlet adına stratejik kararlar onlar tarafından veriliyor. Yerel yöneticilerin tamamı için aynı şeyi söylemek gene mümkün değil.

Daha başka gerekçeler sunulabilir. Ama bu kadarla yetinelim. Karar vericiler mülki idarenin özellik ve fonksiyonlarını dikkate alarak, bu idareleri yeniden devlete ve topluma kazandıracak adımları atmalıdır. Yerel yönetim ‘rüyasının’ sınırları görünmeye başlandı. Devasa kaynakları kullanıyor, her gün çok önemli kararlar veriyorlar. Oysa, yeni devlet anlayışı devletin düzenleme ve denetleme boyutlarına ağırlık veriyor. Ama biz hala hizmet sunan belediyeleri kayırıyoruz.



Mülki idareyi anlamak ve gerekli adımları atmak lazım…

 N.E.Ü. Rektör Yardımcısı Prof.Dr. Önder KUTLU Kimdir?

1967 yılında Ankara’da doğdu. İlk, orta ve lise tahsilini Konya’da tamamladı. 1990 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümünden mezun oldu. YÖK bursuyla gönderildiği İngiltere – Exeter Üniversitesinde 1996 yılında Yüksek Lisans, 2001 yılında da Doktora öğrenimlerini tamamladı.

2000 yılında Devon Bölge Meclisi’nde ‘Anadili İngilizce Olmayanlar için Öğretmen’ (EAL Teacher) kadrosunda çalıştı. 2000 – 2001 yılları arasında Exeter Üniversitesi, Siyaset Bilimi Bölümünde Öğretim Üyesi olarak görev yaptı. 1994 yılından 1998 yılına kadar Exeter Müslüman Öğrenci Birliği (MSA) yönetiminde bulundu.

2001 yılında, mecburi hizmet kapsamında, Niğde Üniversitesi’nde göreve başladı. Aynı Üniversitede 2002 yılında Yardımcı Doçentlik kadrosuna atandı. 2003 yılında Selçuk Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümüne geçiş yaptı. 2005 yılında Doçentlik, 2011 yılında ise Profesörlük kadrosuna atandı. 2012 yılı başından 2015 yılına kadar Kamu Yönetimi Bölüm Başkanlığı görevini yürüttü.

Selçuk Üniversitesi’nde Stratejik planlama, Akreditasyon, ADEK, İç Denetim Koordinasyon gibi çok sayıda kurul ve komisyonda görev yaptı. Erasmus Programının kurulmasında görev aldı; Kurum Koordinatörü olarak görev yaptı. Rektör danışmanlığı, Dış ilişkiler Koordinatörlüğü gibi görevler yürüttü.

2008 – 2009 yılları arasında Bologna Ulusal Takım Üyeliği görevi icra etti. Yükseköğretimde kalite ve akreditasyon konularında çalışmalar yaptı. YÖK bünyesinde, Ulusal Yeterlikler Çerçevesi ve Program Yeterlikleri alanlarında katkı sağladı.

Üniversite dışında da aktif sorumluluklar üstlendi. Konya İl Özel İdaresi, Konya Sanayi Odası, Merkez Meram Ziraat Odası, Selçuklu Belediyesi ve Konya Büyükşehir Belediyesi’nde danışmanlık görevleri yürüttü. İl İstihdam Kurulu Başkanlığı ve Sosyal Diyalog Komisyonu üyelikleri yaptı; Konya Sivil Toplum Kuruluşları Akademik Danışma Kurulu üyeliği ve danışmanlık görevlerini halen yürütmektedir.

AB, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, TOBB, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığına raporlar hazırladı; projeler yürüttü. Akademik ilgi alanları kamu politikaları, reform, karşılaştırmalı yönetim sistemleri, yerel yönetimler ve merkezi idaredir.

İngilizce yanında orta seviyede Almanca ve Arapça da bilmektedir.

Evli ve dört çocuk babasıdır.